vrouw met wollen trui en muts kijkt lachend in de camera - met een mok in haar hand
Foto engin akyurt op Unsplash

“Hormoontherapie is niet anders dan met een snufje het tekort aanvullen.” (Gynaecoloog Dorenda van Dijken in de Huisartspodcast)

Inhoudsopgave:


Hormoontherapie (HST) helpt bij overgangsklachten zoals opvliegers, nachtelijk zweten, stemmingswisselingen, vaginale droogheid, gewrichtspijn en slaapproblemen. Ook klachten als vermoeidheid en brainfog kunnen verminderen, vooral als ze hormonale oorzaken hebben. (lees hier meer)

Hormoonsuppletietherapie (HST), een korte intro

  • Hormoonvervangende Therapie (HVT), Hormoonsuppletietherapie (HST) en de Engelse term Hormone Replacement Therapy (HRT) worden vaak door elkaar gebruikt. Ze verwijzen allemaal naar behandelingen die gericht zijn op het aanvullen van hormonen, met name oestrogenen en progestagenen, bij vrouwen in de overgang.
  • Wij gebruiken hier de term HST, die ook gebruikt wordt in de Praktische handleiding HST. Deze handleiding biedt richtlijnen voor het gebruik van HST bij vrouwen met overgangsklachten.
  • HST wordt sinds 1942 ingezet tegen overgangsklachten, in het begin onder de naam Premarin (afkomstig uit de urine van drachtige merries).
  • In veel landen gebruikt 25–40% van de vrouwen hormoontherapie. In Nederland ligt dit percentage opvallend lager, rond de 5%.

Misverstanden over HST

Er bestaan veel misverstanden over HST. Dat is grotendeels terug te voeren op een studie uit 2002 van het Women’s Health Initiative (WHI). Deze studie suggereerde een verhoogd risico op borstkanker. Journalist Gina Kolata van The New York Times interpreteerde het onderzoek verkeerd en publiceerde onjuiste informatie. Dit leidde ertoe dat wereldwijd het gebruik van HST daalde. Artsen en vrouwen werden heel terughoudend.

De WHI-studie is later bekritiseerd, onder andere door:

  • De hoge leeftijd van de deelnemers (boven de 60 jaar)
  • Gebruik van orale toediening, die anders wordt opgenomen dan transdermale toediening
  • Onvolledige scheiding tussen de controlegroep en de behandelde groep. (Sommige vrouwen in de controlegroep (die officieel géén hormonen zouden moeten krijgen) gebruikten al hormonen voordat het onderzoek begon of begonnen alsnog tijdens de studie. Andersom stopten sommige vrouwen in de behandelde groep voortijdig met hun hormoontherapie. Hierdoor raakten de uitkomsten ‘vervuild’
  • De gebruikte therapieën, zijn niet representatief voor de behandelingen van tegenwoordig

Nieuwe inzichten over HST

Nieuwere onderzoeken laten zien dat vrouwen die binnen tien jaar na hun menopauze en vóór hun zestigste beginnen met hormoontherapie, mogelijk een lager risico hebben op hart- en vaatziekten. In sommige studies wordt een risicodaling van 30 tot 50% genoemd, maar dit is nog niet helemaal zeker. Hormoontherapie wordt daarom vooral ingezet om overgangsklachten te verlichten en niet als standaardbehandeling om hartproblemen te voorkomen.

De risico’s van moderne hormoontherapie lijken klein te zijn. Het verhoogde risico op borstkanker zoals dat werd beschreven in de studie uit 2002 geldt vooral voor oudere, hogere doseringen en synthetische combinaties.

Tegenwoordig is de dosis oestrogeen in HST aanzienlijk lager dan bijvoorbeeld in anticonceptiemiddelen. Die wordt vaak jarenlang zonder veel zorgen door vrouwen gebruikt.

Naast verlichting van overgangsklachten biedt hormoontherapie ook bescherming tegen hart- en vaatziekten (de belangrijkste doodsoorzaak bij vrouwen) en osteoporose.

Via deze link is er ook meer over te lezen.

Testosteron als aanvullende hormoontherapie

Hoewel oestrogeen en progesteron meestal centraal staan in HST, kan in sommige gevallen testosteron ook een optie zijn. Bij vrouwen met ernstig libidoverlies, vermoeidheid of spierafname kan testosteronsuppletie worden overwogen. Dit gebeurt dan wanneer behandeling met oestrogeen onvoldoende effect heeft. In landen zoals het Verenigd Koninkrijk en België wordt al soms laag gedoseerd testosteron voorgeschreven.

In Nederland is dit minder gebruikelijk. Het verkrijgen van testosteron gaat vaak via specialistische trajecten. De dosering is laag en wordt meestal transdermaal (via gel) toegediend. Lange termijnonderzoek bij vrouwen is nog heel beperkt, maar het risico op bijwerkingen lijkt bij een juiste dosering klein. Een goede begeleiding is natuurlijk heel belangrijk.

Testosteron is in Nederland (nog) niet officieel geregistreerd voor gebruik bij vrouwen en wordt daarom ‘off-label’ voorgeschreven. Het gebruik vraagt dus om specialistische begeleiding, meestal via een gynaecoloog of een endocrinoloog.

Lees er hier meer over.

Huidige praktijk in Nederland

In Nederland zijn artsen over het algemeen terughoudender met het voorschrijven van hormoontherapie dan hun collega’s in bijvoorbeeld in Engeland. Hormoontherapie wordt hier minder vaak en meestal voor een kortere periode voorgeschreven. Daarnaast kiezen artsen in Nederland vaker voor synthetische hormonen, terwijl in andere landen bio-identieke varianten gebruikelijker zijn.

Huidige praktijk in België

In België is de houding ten opzichte van hormoontherapie over het algemeen iets minder terughoudend dan in Nederland. Professor Herman Depypere (UZ Gent) is voor het breder inzetten van hormonale therapie, mits dat op maat gebeurt. Er wordt in België vaker gebruikgemaakt van bio-identieke hormonen zoals 17β-estradiol en natuurlijk progesteron, meestal via transdermale toediening. Daarnaast bieden ook in België menopauzeklinieken gespecialiseerde begeleiding aan vrouwen die behoefte hebben aan maatwerk.

Borstkanker en HST

Het risico op borstkanker bij het gebruik van hormoontherapie wordt beïnvloed door verschillende factoren, zoals het type hormonen dat wordt gebruikt, de wijze van toediening, de duur van de behandeling en het moment van starten ten opzichte van de menopauze.

Over het algemeen lijkt het gebruik van transdermaal estradiol in combinatie met natuurlijk progesteron minder risico’s op te leveren dan oudere synthetische combinaties.

Ook het tijdstip waarop hormoontherapie wordt gestart, speelt een rol. Een vroege start, binnen tien jaar na de menopauze en vóór het zestigste levensjaar, verlaagt het risico op complicaties enorm.

Langdurig gebruik van de anticonceptiepil na het 40ste levensjaar, roken, alcoholgebruik en een vroege eerste menstruatie verhogen het risico op borstkanker sterker dan HST.

Wanneer hormoontherapie?

In Nederland wordt hormoontherapie aangeraden bij ernstige of hinderlijke overgangsklachten die het functioneren in werk of privéleven aanzienlijk belemmeren. De ernst van klachten en de impact verschilt per vrouw en is afhankelijk van persoonlijke omstandigheden, denk aan bijvoorbeeld mantelzorg.

Behandeling gebeurt meestal met de laagst mogelijke effectieve dosis, voor maximaal vijf jaar.

Gezien de positieve invloed van HST op hart- en vaatgezondheid is het belangrijk dat de deze huidige richtlijn in de toekomst wordt herzien.

Vrouwen met een baarmoeder krijgen een combinatie van estradiol en progesteron om ongewenste celdeling in de baarmoeder te voorkomen. Vrouwen zonder baarmoeder ontvangen alleen estradiol.

Contra-indicaties

Niet alle vrouwen komen in aanmerking voor hormoontherapie. Er zijn contra-indicaties waarbij hormoontherapie wordt afgeraden. Denk aan een doorgemaakte of actieve borstkanker, endometriumkanker, onverklaard vaginaal bloedverlies, actieve veneuze trombose (VTE) of ernstige leverziekten.

Voorzichtigheid wordt aangeraden bij vrouwen met een verhoogd risico op trombose, migraine met aura, een BRCA-mutatie of bestaande hart- en vaatziekten. In deze situaties kan onder specialistische begeleiding soms gekozen worden voor een transdermale toedieningsvorm. (bron)

Leeftijd speelt ook een belangrijke rol: vrouwen die ouder zijn dan zestig jaar of die meer dan tien jaar na de menopauze starten met hormoontherapie, lopen (volgens de huidige opvattingen) meer risico op complicaties.

Over het algemeen geldt dat hormoontherapie het veiligst is wanneer gestart wordt binnen tien jaar na de menopauze en vóór het zestigste levensjaar.

Toediening van hormonen

Transdermale toediening

Bij transdermaal gebruik wordt het hormoon via de huid in de bloedbaan opgenomen, waardoor belasting van de lever wordt vermeden en het risico op trombose kleiner is.

Mogelijke nadelen:

  • Variabele opname door verschillen in huidstructuur
  • Huidirritatie bij sommige vrouwen, vooral bij gebruik van pleisters

Vormen van transdermale toediening:

  • Gel (oestrogeen en testosteron)
  • Pleister (oestrogeen).
  • Spray (oestrogeen).

Andere toedieningsvormen

  • Oraal (oestrogeen en progesteron)
  • Vaginaal (oestrogeen en progesteron)
  • Anaal (progesteron)

Synthetische en bio-identieke hormonen

Synthetische hormonen wijken chemisch af van lichaamseigen hormonen. Bio-identieke hormonen hebben dezelfde chemische structuur als natuurlijke hormonen en worden uit planten gewonnen. Hoewel bio-identieke hormonen minder bijwerkingen lijken te geven, is er nog weinig bekend over de effecten bij lang gebruik.

De keuze voor een bepaalde hormoontherapie is altijd maatwerk en moet zorgvuldig worden besproken met een arts, gynaecoloog of overgangsconsulent.

Waar kun je in Nederland terecht als je behandeld wilt worden met hormonen?

De route begint meestal bij de huisarts. De huisarts beoordeelt de klachten, bespreekt mogelijke behandelopties en kan hormoontherapie voorschrijven.

Soms verwijst de huisarts door naar een verpleegkundig overgangsconsulent. Een overgangsconsulent is gespecialiseerd in de begeleiding van vrouwen in de overgang. Ze adviseert over leefstijl, hormoongebruik en andere behandelopties. Belangrijk om te weten is dat een overgangsconsulent geen hormonen voorschrijft. Dat mag alleen een arts of gynaecoloog doen. Wel kan ze een uitgebreid medisch advies maken voor de huisarts.

Als de klachten ingewikkeld zijn of als er twijfel is over de juiste behandeling, kan de huisarts doorverwijzen naar een gynaecoloog. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij vrouwen met risicofactoren of bijzondere medische omstandigheden.

Menopauzeklinieken

Daarnaast bestaan er in Nederland menopauzepoliklinieken in verschillende ziekenhuizen, waaronder:

In deze klinieken werken gynaecologen, overgangsverpleegkundigen en soms internisten samen om vrouwen met overgangsklachten een persoonlijke en multidisciplinaire behandeling te bieden.

Privéklinieken

Naast de menopauzepoliklinieken in ziekenhuizen zijn er in Nederland ook privéklinieken die gespecialiseerd zijn in de behandeling van overgangsklachten. Deze klinieken bieden ook vaak een multidisciplinaire aanpak en richten zich op persoonlijke zorg voor vrouwen in de overgang. Het is belangrijk vooraf goed uit te zoeken hoe het zit met benodigde verwijzingen en de vergoeding door zorgverzekeraars.

Meer lezen: